Oral Hassasiyet (oral sensory processing/hypersensitivity) Nedir?

Oral hassasiyet, ağız içi ve çevresindeki dokulara (dil, dudak, yanak, yumuşak-damaksal alan vb.) gelen dokunsal, tat ve proprioseptif uyarılara karşı atipik duyarlılık olarak tanımlanmaktadır. Bu duyarlılık iki uçta olabilir:

1. Hipersensitivite: ağız içi uyaranlara aşırı tepki → rahatsızlık, reddetme
2. Hiposensitivite: azalmış duyarlılık → yüksek yoğunluk arama, düşük farkındalık

Oral hassasiyet tek başına olabileceği gibi otizm spektrumu, gelişimsel dil bozukluğu, nörogelişimsel sendromlar veya yeme/iştah bozukluklarıyla birlikte de görülebilmektedir (Chaware et al., 2021).

Oral Hassasiyetin Sık Görülen Belirtileri Nelerdir?

Aşağıdaki belirtiler klinikte oral hassasiyeti düşündürür:

• Yeni yiyecekleri reddetme, az çeşitli beslenme- beslenmede seçicilik olması (Kim, Kwon, Yi, & Kim, 2021).
• Yiyeceği çiğneme, öğürme ya da çiğnemeyi reddetme sorunları; bazı dokulara örneğin püre-daha kalın kıvama sahip besinlere karşı aşırı tepki verme  (Thompson, Wallisch, Nowell, Meredith, & Boyd, 2023).
• Hiposensitivite durumunda oyuncak/nesneleri ağıza alma davranışında artış  veya hipersensitivite  durumunda tam tersi ağıza değen her şeye karşı kaçınma (Lowsky, 2011).
• Yemek zamanında güçlü duygusal tepkiler, ağlama, geri çekilme; ebeveyn-yemek ilişkilerinde stres artışının olması (Thompson, Wallisch, Nowell, Meredith, & Boyd, 2023).
• Konuşma ve artikülasyon sorunları (ör. dilin lateralizasyonunda azalma, dudak/yanak kontrolünün yetersizliği) ve oral motor becerilerde koordinasyon / güç eksikliği (Alcock, 2021).

Oral Hassasiyet Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

Oral hassasiyetin değerlendirilmesi çoklu yaklaşım gerektirmektedir:

1. Bireysel klinik değerlendirme (Dil ve Konuşma Terapisti ve Ergoterapist tarafından): oral motor muayene (tonu, hareket açıklığı, dil-dudak kontrolü), beslenme öyküsü, beslenme sürecinde gözlemlenen davranışlar incelenir. (Alcock, 2021).
2. Standart ve davranışsal ölçekler: Literatürde oral dokunma hassasiyetini ölçmeye yönelik çeşitli yöntemler ve davranışsal protokoller tartışılmıştır ve ‘Sensory Profil’ türü ölçekler, beslenme davranışı ölçekleri; ağız-dokusallık/ortak pratik testleri literatürde yer almaktadır (Liu, 2022).
3. Multidisipliner yaklaşımla değerlendirme: pediatrik nörolojist, diyetisyen, ergoterapist ve dil-konuşma terapisti (SLP) arasın iş birliği önerilmektedir. Çünkü hem beslenme hem konuşma-dil etkilenebilir (American Occupational Therapy Association, 2021).

Müdahale yaklaşımları (kanıt ve uygulama)

Aşağıda literatürde en çok bahsedilen müdahale türleri ve bulgular özetlenmiştir.

1. Duyusal-Duygusal Tabanlı Müdahaleler (sensory-based feeding/intervention)

• Sensory-based feeding programları; tekrarlı, kontrollü duyusal maruziyet (farklı dokular, sıcaklıklar, tat profilleri) aracılığıyla yiyeceğe tolerans ve mealtime(yemek zamanı) davranışlarını iyileştirmeyi hedefler. Randomize kontrollü çalışmalarda mealtime(yemek zamanı) davranışlarında anlamlı iyileşmeler bildirilen çalışmalar vardır. Ancak müdahalenin bireyselleştirilmesi ve uygulamada standartlaştırma önemlidir. (Kim, Kwon, Yi, & Kim, 2021).

2. Oral-Motor Egzersizleri ve Terapi Protokolleri

• Oral-motor egzersizler (dudak-dil-yanak alıştırmaları, çiğneme pratiği) bazı çalışmalarda yutma ve çiğneme becerilerinde, artikülasyon verimliliğinde iyileşme ile ilişkilendirilmiştir; fakat araştırma kalitesi değişkendir ve uygulamanın hangi alt gruplarda en etkili olduğu net değildir. Sistematik değerlendirmeler dikkatle yorumlanmalıdır (Alcock, 2021).

3. Davranış Temelli Yaklaşımlar ve Aile Eğitimi

• Tekrarlı maruz bırakma (gradual exposure), olumlu pekiştirme ve ebeveyn eğitimi (yemek rutinleri, sabırlı sunum, küçük porsiyonlarla tekrar-maruziyet) özellikle beslenme seçiciliğinde etkin bulunmuştur. Aile eğitimi, sürdürülebilir davranış değişiklikleri için kilit önemdedir (American Occupational Therapy Association, 2021).

4. Multidisipliner Modeller (PEP, Dil ve Konuşma Terapisti+Ergoterapist ortak çalışması)

• PEP (Parent-Implemented or therapist-led programlar- Ebeveyn Tarafından Uygulanan veya Terapist Tarafından Yürütülen Programlar) ve benzeri programlar hem davranışsal hem duyusal bileşenleri kombine ederek başarılı sonuçlar bildirmiştir; multidisipliner müdahaleler genelde tek-başına yaklaşımlardan daha iyi yanıt vermektedir (Alcock, 2021).

Oral Hassasiyetin Dil ve Konuşma Becerileri Üzerindeki Etkisi Nedir?

1. Artikülasyon ve motor kontrol: Ağız içi duyusal farkındalık konuşma üretimi için temel girdidir. Dilin, dudakların ve yanakların duyusal-proprioseptif girdileri bozulduğunda hassas artikülasyon (ör. /s/, /t/, /r/ gibi seslerde) ve dil pozisyonlama sorunları görülebilir. Böylece yanlış/eksik ses üretimi ve konuşma anlaşılırlığında düşüş olabilir (Alcock, 2021).
2. Fonolojik/erken dil gelişimi: Oral hassasiyeti olan bebeğin ve küçük çocuğun oral keşif (ağıza alma, farklı dokuları deneme) azalırsa, bu dilsel keşif ve oyun fırsatlarını azaltabilir; sonuçta erken dönemde fonolojik deneyim zayıflayabilir; bazı çalışmalar sensörimotor sorunlar ile dil gelişim farklılıkları arasında ilişki olduğunu göstermiştir (Thompson, Wallisch, Nowell, Meredith, & Boyd, 2023).
3. Sosyal iletişim ve pragmatik etkiler: Yemek ortamında yaşanan tepkiler aile içi etkileşimi ve sosyal paylaşımı etkileyebilir; bu da dolaylı yoldan dil-pragmatik gelişimi etkileyebilir (ör. yemek sırasında sözel etkileşimin azalması gibi) (Thompson, Wallisch, Nowell, Meredith, & Boyd, 2023).
4. Eşlik eden nörogelişimsel bozukluklarda (ASD, DLD vb.): Otizm spektrum bozukluğu ve gelişimsel dil bozukluğu olan çocuklarda oral hassasiyetin daha yüksek oranda görüldüğü, ve bu durumun konuşma-beslenme birlikteliğini karmaşıklaştırdığı bildirilmiştir. Bu nedenle Dil ve Konuşma Terapisti ve Ergoterapist ortak çalışması önem kazanmaktadır. (Chaware et al., 2021).

Sonuç olarak literatürde ölçüm araçları ve müdahale protokollerinin standardizasyonu hala gelişmekte; uzun dönem etki ve hangi alt grupların hangi müdahaleye daha iyi yanıt verdiğine dair daha çok çalışma gereklidir. Ayrıca oral hassasiyetin dil gelişimine doğrudan nedensel etkisi üzerine daha güçlü uzunlamasına veriye ihtiyaç vardır (Liu, 2022).

Oral hassasiyet, yemek yeme ve konuşma/dil becerileri üzerinde doğrudan etkileri olabilen ve sıklıkla nörogelişimsel durumlarla beraber görülebilen bir durumdur. Değerlendirme multidisipliner olmalı; müdahaleler duyusal-temelli yaklaşımlar, oral-motor çalışmalar ve davranışsal tekniklerin kombinasyonunu içermeli ve her çocuk için bireyselleştirilmelidir.

Mevcut kanıtlar umut verici bulgular sunsa da müdahale protokollerinin standardizasyonu ve daha yüksek kaliteli çalışmalara ihtiyaç vardır (Chaware et al., 2021).

Kaynakça

1. Chaware, S. H., Dubey, S. G., Kakatkar, V., Jankar, A., Pustake, S., & Darekar, A. (2021). The systematic review and meta-analysis of oral sensory challenges in children and adolescents with autism spectrum disorder. Journal of International Society of Preventive & Community Dentistry, 11(5), 469–480.
2. Kim, A. R., Kwon, J. Y., Yi, S. H., & Kim, E. H. (2021). Sensory based feeding intervention for toddlers with food refusal: A randomized controlled trial. Annals of Rehabilitation Medicine, 45(5), 393-400.
3. Thompson, K., Wallisch, A., Nowell, S., Meredith, J., & Boyd, B. (2023). The role of oral hypersensitivity in feeding behaviors of young autistic children. Autism, 27(4), 1157–1162.
4. Lowsky, D. C. (2011, Ağustos 2). Oral defensiveness & aversions. ARK Therapeutic.
5. Thompson, K., Wallisch, A., Nowell, S., Meredith, J., & Boyd, B. (2023). The role of oral hypersensitivity in feeding behaviors of young autistic children. Autism, 27(4), 1157–1162.
6. Alcock, K. (2021). Oral motor and gesture abilities independently associated with language development in early childhood. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 64(6), 2119–2130.
7. Liu, J. (2022). A review on oral tactile sensitivity: Measurement methods, influencing factors, and association with texture properties. Food Research International, 155, 111033.
8. American Occupational Therapy Association. (2021). Occupational therapy interventions to support feeding and eating in children with autism spectrum disorder. American Journal of Occupational Therapy, 75(5), 7505390010.