Otizm Spektrumu Bozukluğunda Söz Öncesi (Prelinguistik) Beceriler

Dil gelişimi bireyin sosyal, duygusal ve bilişsel dünyasını inşa eden temel bir süreçtir. İlk sözcüklerden önce ortaya çıkan ve dilin altyapısını oluşturan söz öncesi (prelinguistik) beceriler, bütün çocuklar için olduğu kadar otizm spektrumu bozukluğu (OSB) olan çocuklar için de kritik öneme sahiptir.

OSB olan çocuklarda bu becerilerdeki gecikmeler ya da farklılaşmalar; sonraki dönemde dil, iletişim ve sosyal etkileşim sorunlarına zemin hazırlayabilir. Bu yüzden söz öncesi becerileri erken tanımak, geliştirmek ve desteklemek müdahalede öncelikli hedeftir (Strazzer et al., 2023).

Söz Öncesi Beceriler Nelerdir?

Söz öncesi beceriler genel olarak şu başlıklar altında toplanır:

1. Ortak Dikkat (Joint Attention): Bir yetişkinle veya başka bir çocukla bir nesne, olay ya da durum üzerinde ortaklaşa dikkat kurmadır (ör. bakış değişimi, işaret etme ve gösterme). Hem başlatma hem de yanıtlama biçimleri vardır. OSB tanısı alan çocuklarda özellikle başlatıcı ortak dikkat davranışlarında belirgin eksiklikler görülebilir (Bülbül & Özdemir, 2017).
2. Jestler ve Göz Teması: Gösterme, işaret etme, vermek, başını sallama/şaşkınlık gibi sözel olmayan iletişim biçimleridir. Bu işlevsel jestler (deictic gestures) dilin öncüleridir. OSB’li çocuklarda jest kullanım sıklığı ve amaçlı kullanımı genelde düşüktür (Töret & Acarlar, 2011).
3. Taklit (Imitation): Hem motorik (özellikle nesneyle etkileşim) hem de sosyal taklit (yüz ifadeleri, sesler) yeteneğidir. Taklit, sosyal öğrenme ve dil öğrenmesinin yapı taşıdır; OSB’li çocuklarda taklit davranışları sıkça sınırlıdır (Strazzer et al., 2023).
4. Amaçlı İletişim / Niyetli İletişim (Intentional Communication): Bir isteği ya da dikkat çekme amaçlı davranışların (el uzatma, ses çıkarma ile dikkat çekme) planlı olarak kullanımıdır. Bu, kelime üretiminin güçlü bir öngörücüsüdür (Markfeld et al., 2025).
5. Seslendirme ve İnvokasyon Kompleksliği (Vocalization Complexity): Agulamadan daha karmaşık, sesli formlar üretme; prosodi, tonlama ve ses çeşitliliğinin artmasıdır. Bunların kalitesi ve çeşitliliği ilerideki konuşma gelişimini etkiler (Markfeld et al., 2025).
6. Oyun ve Ortak Oyun Becerileri: Nesne oyunları, sembolik oyunların başlangıcıdır (ör. nesneyle temsili kullanım). Oyun sosyal iletişimi destekleyen güvenli bir alandır (Strazzer et al., 2023).

Bu Becerilerin Kazanılmasının ve Desteklenmesinin Önemi

Söz öncesi beceriler sadece “konuşmanın öncesi” değil, aynı zamanda dil, sosyal ilişki kurma, öğrenme motivasyonu ve bilişsel gelişim için temel dayanaklardır. Araştırmalar, erken yaşta gözlemlenen ortak dikkat, amaçlı iletişim, taklit ve seslendirme özelliklerinin ilerideki ifade dil becerileriyle bağlantılı olduğunu göstermektedir. Bu becerilerdeki artış genellikle daha iyi dil çıktıları ve sosyal iletişim becerileriyle ilişkilendirilmiştir. Dolayısıyla, bu becerilerin erken dönemde desteklenmesi hem dilsel hem de sosyal-yönelimli gelişim yolunu olumlu etkiler (Markfeld et al., 2025).

Ayrıca erken müdahalenin genelde daha büyük kazanımlar sağladığına dair güçlü kanıtlar vardır. Beyin plastisitesi ve erken öğrenme penceresi göz önüne alındığında, erken dönemde uygulanan hedefe yönelik müdahaleler iletişim ve adaptif davranışlarda anlamlı iyileşme getirmektedir. Erken tanı ile birlikte yapılan müdahaleler uzun vadede eğitimsel kazanım, sosyal katılım ve yaşam kalitesi üzerinde olumlu etki yapabilmektedir (Markfeld et al., 2025).

Hangi Beceri Hangi Dili/Alanı Öngörür?

• Ortak dikkat (özellikle başlatılan ortak dikkat) ileride sözel ifade dilini ve pragmatik (kullanıma dayalı) dil becerilerini güçlü biçimde öngören bir göstergedir (Bülbül & Özdemir, 2017).
• Amaca yönelik iletişim ve jestlerin fonksiyonel kullanımı ise ilk sözcük üretimi ve referanslı sözcük dağarcığının artışı ile ilişkilidir (Markfeld et al., 2025).
• Vokalizasyon çeşitliliği (yani daha kompleks babbling, hecelenir sesler) konuşma üretimine doğrudan katkı sağlar (Markfeld et al., 2025).

Söz Öncesi Becerileri Değerlendirme ve Erken Tanı

Söz öncesi becerilerin düzenli taranması (ör. 6–18 ay aralığında) OSB riskini erken tespit etmeye yardımcı olabilir. Klinik örneklem ve araştırmalar, Communication and Symbolic Behavior Scales (CSBS) gibi araçların prelinguistik iletişimi ölçmede kullanımının yararlı olduğunu göstermiştir. Erken değerlendirme, hangi alanlarda eksiklik olduğunu belirleyip bireysel hedeflerin belirlenmesinin sağlanması noktasında önemli bir yere sahiptir (Strazzer et al., 2023).

Söz Öncesi Becerilerin Desteklenmesi-Kanıta Dayalı Yaklaşımlar ve Pratik Stratejiler

Aşağıda hem klinik hem de ev ortamında uygulanabilecek, akademik literatürle desteklenen pratik stratejiler yer almaktadır.

1. Ortak dikkat odaklı etkinlikler

• Nesne yerleştirme ve takip etme: İlgi çekici oyuncağı çocuğun bakış hattına koymak, yavaşça hareket ettirip çocuğun bakışını takip ederek “bak!” diyerek ortak dikkat başlatma fırsatları yaratmak. Bu, çocuğun bir nesneye yönelip yetişkinle paylaşmasını teşvik eder (Strazzer et al., 2023).
• Göstermeyi modelleme: Yetişkinin amaçlı olarak işaret etmesi, nesneyi göstermesi ve “şuna bak” gibi kısa, tekrarlayan ifadeler kullanması çocuğa protodeklaratif (gösterme amaçlı) davranışı öğretir (Strazzer et al., 2023).

2. Jestleri ve işlevsel gösterimleri öğretme

• Sınırlı, anlamlı jest seti: Öncelikle “ver”, “göster”, “işaret et” gibi birkaç işlevsel jestin hem modellemesi hem de teşvik edilmesidir. Jestler amaçlı iletişimin yerini alıp konuşma için köprü olabilir. Yapılan çalışmalarda jest kullanımının OSB’li çocuklarda azaldığı gösterilmiştir; bu yüzden hedefli jest eğitimi önemlidir (Töret & Acarlar, 2011).

3. Taklit ve duyarsızlaştırma (responsivity) stratejileri

• Taklit oyunları: Yetişkin çocuğun yaptığı bir hareketi taklit eder; bu sayede çocuk taklitin sosyal bir etkileşim olduğunu öğrenir. Takip eden aşamalarda yetişkin hareketi kısaltıp çocuğu harekete teşvik eder (Strazzer et al., 2023).
• Etkileşimsel duyarlılık (responsivity): Yetişkinin çocuğun ilgisine hızlı, doğal ve ilgili şekilde yanıt vermesi; çocuğun iletişim girişimlerini güçlendirir. Meta-analizler, responsivity temelli stratejilerin prelinguistik ve dil becerilerini geliştirmede etkili olduğunu göstermektedir (McDaniel, Brady & Warren, 2022).

4. Sessel dönüşümlülük ve vokal oyun

• Vokal oyun ve taklit: Basit sesleri (ba, ma, da) modellemek, şarkı söylemek, ritmik oyunlar yapmak; çocuk vokalizasyon çeşitliliğini ve etkileşimsel seslendirmeyi öğrenir. Bu, ilerideki artikülasyon ve hece yapılarını destekler (Markfeld et al., 2025).

5. Oyun temelli ve doğal ortam müdahaleleri

• Doğal ortamlarda hedefleme: Günlük rutinler (yemek, banyo, giyinme) oyunlaştırılarak, çocuğun iletişim kurma gereksinimi yaratılır. Örneğin, sevdiği oyuncağı kutuya koyup “al” beklemek çocuğu etkileşim kurmaya zorlar. Erken müdahaleler oyun ve gündelik yaşam bağlamında daha etkili olma eğilimindedir (Kauley et al., 2024).

6. Aile eğitimi ve işbirliği

• Ebeveyn eğitimi: Ebeveynlere responsivity stratejileri, modelleme ve oyun aktivitelerinin öğretilmesi uzun vadede sürdürülebilir kazanımlar sağlar. Çocuğun en çok zaman geçirdiği kişiler ebeveynler olduğundan, müdahalenin günlük yaşama entegre edilmesi oldukça etkilidir (McDaniel, Brady & Warren, 2022).

7. Çok disiplinli yaklaşım

• Konuşma terapisi, davranışsal yaklaşımlar ve ergoterapi birlikte kısa dönemde beceri hedeflerini hızlandırabilir. Erken ve koordineli müdahale çocuğun iletişim, motor ve duygusal alanlardaki gereksinimlerini bir arada destekler (Maksimović et al., 2023).

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Basamaklar Nelerdir?

• Bireyselleştirme: Her çocuğun profilinin farklı olduğunu unutmayın; hedefler çocuğun ilgi, düzey ve işlevsel amaçlarına göre seçilmeli.
• Küçük adımlar ve tekrarlama: Küçük, ölçülebilir hedefler (ör. işaret etme girişimi sayısını artırma) daha etkilidır.
• Olumlu geri bildirim: Her iletişim girişimi, doğru ya da eksik olsun, olumlu şekilde pekiştirilmeli.
• Kültürel ve dilsel bağlam: Türkçe dil yapısı ve aile inançları göz önünde bulundurulmalı; jest ve oyun örnekleri yerel bağlama uyarlanmalı (Töret & Acarlar, 2011).

OSB’li çocuklarda ortak dikkat, jest, taklit ve vokalizasyon gibi söz öncesi beceriler dil gelişimi için belirleyicidir; bunlardaki eksiklikler erken müdahaleyi gerektirir (Markfeld et al., 2025). Erken tanı ve müdahale, beyin plastisitesinden faydalanarak dilsel ve sosyal kazanımları artırır. Ailelerin eğitimi ve günlük yaşama entegre edilen stratejiler en etkili yaklaşımlardır (Maksimović et al., 2023).

Klinik uygulamalar responsivity temelli stratejiler, ortak dikkat oyunları, jest eğitimi, vokal oyun ve çok disiplinli müdahaleleri kapsamalıdır. En önemli nokta olan hedefler; bireysel, ölçülebilir ve işlevsel olmalıdır (Strazzer et al., 2023).

Kaynakça

• Bülbül, İ. A., & Özdemir, S. (2017). Ortak dikkat becerileri ve otizm spektrum bozukluğu. OMÜ Eğitim Fakültesi Dergisi / OMU Journal of Faculty of Education, 36(1), 195-220.
• Kauley, N., John, J. R., Barr, K. R., Wu, W. T., Grove, R., Masi, A., & Eapen, V. (2024). Predicting communication skills outcomes for preschool children with autism spectrum disorder following early intervention. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 20, 35–48.
• Maksimović, S., Marisavljević, M., Stanojević, N., Ćirović, M., Punišić, S., Adamović, T., Đorđević, J., Krgović, I., & Subotić, M. (2023). Importance of early intervention in reducing autistic symptoms and speech–language deficits in children with autism spectrum disorder. Children, 10(1), 122.
• Markfeld, J. E., Kiemel, Z., Bordman, S. L., & Clark, S. M. (2025). Links between early prelinguistic communication and later expressive language in toddlers with autistic and non-autistic siblings. American Journal of Speech-Language Pathology. Advance online publication.
• Markfeld, J. E., Kiemel, Z., Santapuram, P., Bordman, S. L., Pulliam, G., Clark, S. M., Hampton, L. H., Keçeli Kaysili, B., Feldman, J. I., & Woynaroski, T. G. (2025). Links between early prelinguistic communication and later expressive language in toddlers with autistic and non-autistic siblings. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 68(1), 178–192.
• McDaniel, J., Brady, N. C., & Warren, S. F. (2022). Effectiveness of responsivity intervention strategies on prelinguistic and language outcomes for children with autism spectrum disorder: A systematic review and meta-analysis of group and single case studies. Journal of Autism and Developmental Disorders, 52(11), 4783–4816.
• Strazzer, S., Sacchi, D., Rigamonti, R., Miccoli, A., Bonino, M., Giancola, S., Germiniasi, C., & Montirosso, R. (2023). Prelinguistic intersubjective and socio-communicative skills in infants with neurodevelopmental disabilities aged 0–36 months: A new assessment and parent support tool. Frontiers in Rehabilitation Sciences, 4, 1088853.
• Töret, G., & Acarlar, F. (2011). Gestures in prelinguistic Turkish children with autism, Down syndrome, and typically developing children. Educational Sciences: Theory & Practice, 11(3), 1471–1478.