Kekemelik nedir?

Kekemelik (stuttering/stammering), konuşma akışının ritminde tekrarlamalar (ses, hece, kelime), uzatmalar ve blokların (sessiz kalma, artikülasyonun durması) bulunduğu, konuşma akıcılığının bozulduğu bir konuşma bozukluğudur.

Hem çocuklarda gelişimsel başlangıçlı formlar hem de erişkinlikte aniden ortaya çıkan edinilmiş formlar görülebilmektedir. Kekemeliğin tanısı klinik gözlem, konuşma örnekleri ve sözel davranış değerlendirmeleri ile konur (Hussain & Lui, 2024).

Edinilmiş Kekemelik Nedir?

Edinilmiş kekemelik, konuşmanın akıcılığında daha önce var olmayan, genellikle erişkinlik döneminde ani veya subakut başlayan bozulmadır. Temel alt türleri şunlardır:

• Nörojenik (organik) kekemelik: İnme, travmatik beyin hasarı (TBI), tümör, nörodejeneratif hastalıklar veya nörolojik insult sonrası ortaya çıkan kekemelik türüdür. Genellikle konuşma boyunca, dilbilgisel veya fonolojik sınırlama olmaksızın geniş yelpazede disfluensiler gözlenir ve çoğu zaman başka nörolojik bulgular da eşlik etmektedir (Cruz, Amorim, Beça & Nunes, 2018)
• Psikojenik kekemelik: Ciddi psikolojik/psikiyatrik travma, duygudurum bozukluğu veya işlevsel (funktionel) psikojenik süreçlerle ilişkili olan kekemelik türüdür. Başlangıcı sıklıkla anidir ve bazı konuşma özellikleri gelişimsel veya nörojenik formlardan farklı olabilir (Binder, Spector & Youngjohn, 2012)
• İlaç veya madde kaynaklı kekemelik: Bazı ilaçların (antipsikotikler, antidepresanlar vb.) başlangıcı veya doz değişiklikleri ile ilişki olduğu birkaç kaynakta bildirilmiştir (Hussain & Lui, 2024).

Bu sınıflama literatürde kabul görmüştur; ancak tanı koyarken multidisipliner değerlendirme (nöroloji, psikiyatri, dil-konuşma terapisi) önemlidir (Hussain & Lui, 2024)

Edinilmiş Kekemeliğin Belirtileri Nelerdir?

Edinilmiş kekemeliği olan bireylerde görülen tipik belirtiler şu şekildedir:

• Ses, hece veya kelime tekrarı; ses uzatımı; artikülasyon blokları.
• Konuşma başlangıcında veya tüm konuşma boyunca ortaya çıkan akıcılık kesintileri (genellikle sadece belirli kelime tiplerinde sınırlı değildir).
• Nörojenik tipte konuşma ile birlikte afazi, apraxi, disartri gibi diğer dil/motor bozuklukların eşlik etmesi sık olarak karşımıza çıkmaktadır
• Psikojenik tipte, başlangıcın kesin travmatik bir psikolojik olayla örtüşmesi, konuşma dışında diğer nörolojik belirti olmaması ve bazen şiddetli konuşma kaygısı veya işlevselliğin hızlı değişimi görülür.
• Bazı vakalarda kaçınma davranışları, kelime değiştirme, konuşmayı erteleme, sosyal çekilme gibi davranışsal sonuçlar gelişir (Cruz, Amorim, Beça & Nunes, 2018)

Tanıda dikkat edilmesi gereken ayrım noktaları; başlangıç zamanı (ani vs. erken çocukluk), eşlik eden nörolojik belirtiler, semptomların konuşma görevleri arasındaki tutarlılığı ve psikiyatrik öyküdür. Nörolojik görüntüleme veya farmakolojik öykü gerektiğinde tanıya yardımcı olur (Sapmaz Atalar, Özcan Ulubeli & Tokgöz Yılmaz, 2023).

Edinilmiş Kekemelikte Değerlendirme ve Tanı

Değerlendirme şu bileşenleri içermelidir:

1. Ayrıntılı öykü: Başlangıç koşulları, zamanlama, tıbbi (inme, kafa travması, nörolojik hastalık), ilaçlar ve psikolojik stresörler.
2. Konuşma örnekleri: Serbest konuşma, okuma, yapılandırılmış görevler; disfluensi sıklığı, tipleri ve dağılımının analizi.
3. Nörolojik değerlendirme: Nörolojik bulgular varlığında nöroloji/BT-MR değerlendirmesi.
4. Psikiyatrik değerlendirme: Psikojenik neden düşünülüyorsa psikiyatri/psikoloji incelemesi.
5. Yaşam kalitesi ve psikososyal ölçümler: Stres, anksiyete, sosyal işlevsellik değerlendirmeleri (ör. spesifik anketler) (Hussain & Lui, 2024).

Edinilmiş kekemeliğin tedavisi etiyolojiye göre değişir; genelde multidisipliner ve bireye özgü plan önerilir.

Nörojenik kekemelikte; Konuşma-dil terapisti (SDT) öncülüğünde akıcılık şekillendirme (fluency shaping), stuttering modification teknikleri, nefes-kontrol ve artikülasyon yeniden eğitimi uygulanır. Nörolojik rehabilitasyon (apraxi, disartri varsa) ile entegre edilir. İlaç-kaynaklıysa ilaç değişikliği araştırılır (Cruz, Amorim, Beça & Nunes, 2018).

Psikojenik kekemelikte; Psikoterapi (ör. travma odaklı terapiler, bilişsel-davranışçı terapi) ile konuşma terapisi eş zamanlı yürütülür; bazen psikiyatri müdahalesi gerekir. Psikojenik formlar bir kısmında konuşma belirtileri psikoterapiyle anlamlı düzelme gösterebilir (Binder, Spector & Youngjohn, 2012).

Davranışsal yaklaşımlarda; Konuşma hızını azaltma, yumuşak başlangıçlar, yansıtma ve geribildirim, ilerleyen aşamalarda işe yarayan stratejilerdir.

Destek ve eğitim olarak; Bireyin aile ve iş çevresine eğitim, işyerinde düzenlemeler, destek grupları psikososyal iyileşmeyi destekler. ASHA gibi kurumsal yönergeler değerlendirme ve müdahalede yol göstericidir (American Speech-Language-Hearing Association, n.d.).

Literatürde edinilmiş kekemeliğin tedaviye yanıtı vakaya göre değişkendir; bazı nörojenik vakalarda akıcılıkla ilgili kazanımlar sınırlı olabilmekte, psikojenik formlarda ise daha hızlı yanıt kayıtları vardır (Binder, Spector & Youngjohn, 2012).

Edinilmiş Kekemeliğin Birey Üzerindeki Etkileri Nelerdir?

Kekemeliğin psikososyal etkileri geniş kapsamlıdır: iletişimde güçlükler, iş ve sosyal alanlarda kaygı, düşük yaşam kalitesi ve duygusal sıkıntı (utanç, kızgınlık, izolasyon) sık bildirilmektedir. Yetişkinlerde yapılan çalışmalar akıcılık bozukluğunun yaşam kalitesini, özellikle duygusal ve sosyal alanları olumsuz etkilediğini göstermiştir. Bu nedenle tedavi yalnızca akıcılık düzeltmeye değil, aynı zamanda ruhsal ve sosyal destek sağlamaya da odaklanmalıdır (Craig, Blumgart, & Tran, 2009).

Edinilmiş kekemelik, altta yatan neden (nörolojik, psikolojik, ilaç) belirlendikten sonra hedefe yönelik, multidisipliner yaklaşımla ele alınmalıdır (Hussain & Lui, 2024). Erken ve kapsamlı değerlendirme (nörolojik ve psikiyatrik inceleme dâhil) doğru sınıflamayı ve etkili müdahaleyi sağlaması noktasında önemli bir faktördür (Sapmaz Atalar, Özcan Ulubeli & Tokgöz Yılmaz, 2023).

Tedavi planı konuşma terapisini, gerektiğinde psikoterapi/psikiyatri yönetimini ve rehabilitasyonu birleştirmelidir; ayrıca bireyin sosyal yaşamına yönelik destek önemli bir başarı faktörü olduğu göz ardı edilmemelidir (American Speech-Language-Hearing Association, n.d.).

Kaynakça

• American Speech-Language-Hearing Association. (n.d.). Stuttering, cluttering, and fluency. ASHA Practice Portal.
• Binder, L. M., Spector, J., & Youngjohn, J. R. (2012). Psychogenic stuttering and other acquired nonorganic speech and language abnormalities. Archives of Clinical Neuropsychology, 27(5), 557–568.
• Craig, A., Blumgart, E., & Tran, Y. (2009). The impact of stuttering on the quality of life in adults who stutter. Journal of Fluency Disorders, 34(2), 61–71.
• Cruz, C., Amorim, H., Beça, G., & Nunes, R. (2018). Neurogenic stuttering: A review of the literature. Revista de Neurología, 66(2), 59–64.
• Hussain, S. A. S., & Lui, F. (2024, April 17). Stuttering (Stammering). In StatPearls. StatPearls Publishing.
• Sapmaz Atalar, M., Özcan Ulubeli, P., & Tokgöz Yılmaz, S. (2023). Nörojenik kekemeliğe yaklaşım. Izmir Democracy University Health Sciences Journal, 6(1), 10-26.